اجتماعی >> عمومی >>

خبر وبژه

کد خبر: ۴۲۳۶
تاریخ انتشار:۲۳ ارديبهشت ۱۳۹۸ - ۱۳:۳۹
ایرناپلاس تأثیر استفاده از شبکه‌های اجتماعی بر اختلافات خانوادگی را بررسی می‌کند

تهران- ایرناپلاس- در حالی که میانگین استفاده روزانه افراد از فضای مجازی در جهان حدود دو ساعت است، در ایران این میزان روزانه بین پنج تا ۹ ساعت برآورد شده است. اگر چه نام ایران در بین ۱۰ کشور اول جهان، از نظر میزان استفاده از فضای مجازی دیده نمی‌شود، اما از نظر نرخ رشد استفاده از فضای مجازی، رتبه ششم را در جهان داراست.

از قرن بیستم به این طرف تحولاتی در جهان رخ داد که مطابق پیش‌بینی‌های مارشال مک‌لوهان، نظریه‌پرداز ارتباطات می‌توان آن را تبدیل شدن جهان به یک دهکده نامید. پیش‌بینی مک‌لوهان با ظهور و گسترش شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی به وقوع پیوسته است؛ فضایی که تا اتاق‌های خصوصی مردم نفوذ کرده است. تا جایی که گاهی دیده می‌شود مردم مسائل خانوادگی را در گروه‌های مجازی به بحث و گفت‌وگو می‌گذارند.

در این وضعیت، روابط مجازی چه تأثیری بر کاهش نقش جامعه‌پذیری نهاد خانواده بر فرآیند اجتماعی شدن دارد؟ الگوهای جامعه‌پذیری افراد در شرایط کنونی از چه المان‌هایی پیروی می‌کند؟ این موضوع را با علی نوری، مدرس دانشگاه، پژوهشگر اجتماعی و دبیر گروه آسیب‌های اجتماعی انجمن جامعه‌شناسی ایران در میان گذاشتیم.

در گذشته روابط از یک الگوی مشخص پیروی می‌کرد

نوری در این باره به ایرناپلاس می‌گوید: در گذشته، یعنی زمانی که فناوری‌های جدید ارتباطی از قبیل اینترنت و شبکه‌های اجتماعی رایج نبود، مهم‌ترین کارکرد خانواده که همانا انتقال ارزش‌ها و اجتماعی کردن فرزندان است، به‌آسانی محقق می‌شد. بنابراین می‌توان گفت خانواده بیشترین نقش را در جامعه‌پذیری و آموزش نسل‌های آینده برعهده داشت. کودکان دختر و پسر، در محیط خانوادگی از گفتار، کردار و رفتار والدین خود می‌آموختند که به‌عنوان پدر یا مادر آینده، چه نقش‌ها و تکالیف و اختیاراتی به عهده خواهند داشت. بخش دیگری از وظایف این نقش‌ها نیز از طریق نهادهای اجتماعی سنتی مانند مساجد، بزرگ‌ترهای فامیل، اندیشمندان و علما به افراد آموزش داده می‌شد. بنابراین به دلیل اینکه وظایف و اختیارات نقش‌ها تقریباً ثابت بود و از یک الگوی مشخص پیروی می‌کرد، غالباً افراد نیز بر اساس همان الگوها عمل می‌کردند.

فضای مجازی تأثیر آموزش‌های خانواده را محدود می‌کند

او ادامه می‌دهد: اگر در خانواده اختلافی بین زوجین به وجود می‌آمد، شیوه برخورد با این مسئله و مرجع رسیدگی مشخص بود. معمولاً بزرگ‌ترهای فامیل در این موارد نقش مهمی جهت حل اختلافات ایفا می‌کردند. الگوی روابط بین زوجین و سایر اعضای خانواده، گفت‌وگوهای شفاهی، دورهمی‌ها و شب‌نشینی‌های خانوادگی بود. همچنین ادبیات شفاهی از قبیل بیان حکایت‌ها، ضرب‌المثل‌ها و اشعار، ابزار و شیوه‌ای برای انتقال ارزش‌های جامعه و جامعه‌پذیر کردن فرزندان بود. این فرهنگ شفاهی که از دیرباز در جامعه ما رواج داشته است، از طریق گفت‌وگو، شناخت متقابل بین زوجین  را فراهم می‌کرد و اختلافات را کاهش می‌داد. اما در دوران مدرنیته، زندگی انسان‌ها به لحاظ فرهنگی، خاص و پیچیده است. جهان اجتماعی به‌وسیله امواج رسانه‌های ارتباطی احاطه شده است. دهکده جهانی و جامعه شبکه‌ای عناوینی هستند که برای توصیف جهان و جامعه جدید به‌کار می‌رود. همسو با سایر جوامع، استفاده از فضای مجازی در ایران نیز، به‌ویژه در کلان‌شهرها، به‌سرعت روبه افزایش است.

اینترنت و کم‌رنگ شدن پیوندهای عاطفی

این پژوهشگر اجتماعی با اشاره به تبعات منفی حضور بیش از اندازه در فضای مجازی تشریح کرد: فناوری‌های ارتباطی جدید به‌ویژه فضای مجازی، منجر به تحول میزان و شیوه‌های ارتباطی در بین افراد جوامع مختلف شده است. بنابراین امکان بهره‌گیری از انبوهی اطلاعات در کمترین زمان ممکن و برقراری ارتباط دیداری، گفتاری و نوشتاری با کمترین هزینه فراهم شده است. در شرایط کنونی، تأثیر محیط اجتماعی، آموزه‌های فضای مجازی و رها شدن در دنیای اطلاعاتی به پهنه جامعه جهانی، تأثیر آموزش‌های خانواده را محدود می‌کند. افراد در معرض اطلاعات از مبادی مختلف و فرهنگ‌های گوناگون قرار می‌گیرند که حاصل این وضعیت، سردرگمی، عدم قطعیت، سرگیجه اطلاعاتی، کم‌رنگ شدن معیار تشخیص، مشکل در تصمیم‌گیری، تنوع در سبک‌های زندگی است. بنابراین فرهنگ‌ها به شکل بی‌سابقه‌ای با همدیگر به تبادل می‌پردازند. ارزش‌های گذشته، تحت تأثیر این هجوم اطلاعاتی، دستخوش تغییر می‌شوند و پیوندهای عاطفی بین اعضای خانواده کم‌رنگ شده و انسجام آن دچار تزلزل خواهد شد.

انتقال مسائل خانوادگی به فضای مجازی

وی اضافه می‌کند: پژوهشی با عنوان «آیین اینترنت، تهدیدی برای پیوند اجتماعی» به پیامدها و آثار مخرب اینترنت در ایالات متحده پرداخته است. نتایج این تحقیق نشان داده که استفاده از اینترنت حلقه روابط اجتماعی دور و نزدیک را کاهش داده، گوشه‌گیری و در نتیجه افسردگی را افزایش می‌دهد. در نتیجه، نوع جدیدی از گوشه‌گیران در همه‌جا ظاهر می‌شوند که فقط دارای ارتباط اطلاعاتی و ابزاری هستند. در پژوهشی دیگر، مشخص شد میزان استفاده از «چت» بر ارزش‌های خانواده تأثیر منفی دارد. پژوهش‌هایی درباره فناوری اطلاعات و ارتباطات و عملکرد خانواده، نشان داده است که فناوری اطلاعات و ارتباطات تغییرات کیفی در عملکرد خانواده ایجاد کرده و شکل جدید تعاملات در خانواده نیازمند چینش دوباره الگوهای رابطه در خانواده است.

هرچه کاربر اینترنتی احساس کند در محیط اینترنت بیشتر مورد پذیرش واقع می‌شود، احتمالاً باعث خواهد شد بر ارزش‌های خانواده مؤثر واقع شود و همچنین هر چه کاربران بیشتر وارد بحث و مناظره گروهی شوند، احتمالاً باعث مطرح کردن موضوعات خود با محیط‌های تعاملی اینترنت می‌شوند و کمتر مسائل خود را با خانواده‌ها مطرح می‌کنند و باعث کم‌اهمیت شدن ارزش‌های خانواده نزد فرد می‌شود.

ورود به یک فضای گفت‌وگو به وجود آوردن فضای صمیمیت و ابراز احساسات و ابراز نیازهای اساسی مطابق تئوری‌های ارتباط جمعی، اگر از یک پیام به‌طور طولانی‌مدت و مکرر استفاده شود، بالاترین اثر ممکن را در بلندمدت خواهد داشت. بنابراین زمان استفاده از فضای مجازی، طول مدت دسترسی و مداومت استفاده از آن از عوامل مؤثر بر ارزش‌های خانواده است. زیرا هرکدام از این عوامل در کاهش روابط درون خانواده تأثیرگذار است. شرط مهم برای بروز آثار، میزان وابستگی افراد به آن است.

کاهش مطلوبیت روابط زناشویی

نوری انگیزه‌های افراد برای استفاده از فضای مجازی را به سه بخش نیاز به درک خود (شناخت خود، بالا بردن سلیقه خود و درک زیبایی‌ها)، برای گذران وقت و فرار از واقعیت‌های زندگی روزمره و تحکیم ارتباط با دوستان و گذران وقت با آنان تقسیم می‌کند و توضیح می‌دهد: استفاده از شبکه‌های مجازی به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی و وابستگی به آنان، منجر به کاهش مطلوبیت روابط زناشویی شده است. می‌توان خانواده را در قالب سه بُعد انسجام خانوادگی، انعطاف‌پذیری خانواده و ارتباط خانواده مورد بررسی قرار داد. در این میان، بُعد ارتباط در خانواده نشان‌دهنده انسجام یا ازهم‌پاشیدگی خانواده است. دو ویژگی مهم ارتباط در خانواده، ارتباط مثبت و قدردانی و محبت است.

انزوای اجتماعی ثانویه و انزوای اجباری ناخواسته

دبیر گروه آسیب‌های اجتماعی انجمن جامعه‌شناسی ایران ادامه داد: در پاره‌ای از مواقع فضای مجازی بیش از هر رسانه دیگری به‌عنوان عامل تغییر در زندگی روزمره مطرح می‌شود. افراد و سازمان‌ها را به فضایی هدایت می‌کند که در مقابله با واقعیت قرار دارد. در این شرایط استفاده از آن مانع توجه افراد به اجتماع واقعی می‌شود و تعاملات شبکه‌ای مردم از میزان ارتباط حضوری و مستقیم آنها پیشی می‌گیرد. در این حالت، کاربران به دلیل جذابیت دنیای مجازی از دنیای واقعی دور شده و ارتباط خود را با آن قطع می‌کنند. این امر انزوای اجتماعی کاربران را به دنبال دارد. از طرفی، به دلیل اینکه افراد دیگری در فضای مجازی با این کاربران در ارتباط هستند حضور فعال کاربران در فضای مجازی آنها را از دنیای واقعی اطراف خود دور کرده و باعث ایجاد نوعی انزوای اجتماعی ثانویه برای سایر افراد در خانواده می‌شود. هربرت پوتنام می‌گوید: «فناوری نقش اساسی را در خصوصی شدن فزاینده تجربه دارد که به‌نوبه خود منجر به شکل‌گیری جامعه‌ای متفرق و بی‌سامان می‌شود، جامعه‌ای که در آن حفظ روابط سنتی دشوار است و روابط بین انسان‌ها متزلزل‌تر می‌شود.»

 ضرورت آموزش مهارت‌های نوین

نوری معتقد است: آنچه مسلم است فرآیند رشد و تربیت و جامعه‌پذیری افراد است که حین آن افراد ارزش‌ها و الگوهای رفتاری را می‌آموزند و در جریان تعامل با دیگران به کار می‌برند. در این میان، نقش خانواده و نظام آموزشی در انتقال این بخش از فرهنگ بسیار مهم است. به همین دلیل اعضای خانواده در جامعه ایرانی امروز نیازمند چینش الگوهای جدید و آموزش مهارت‌های نوین زندگی است.

بنابراین آموزش مهارت‌های مدرن و سازمان یافته در مدارس و دانشگاه‌ها به نوجوانان و جوانان و استحکام بخشیدن به رابطه‌های فراالکترونیکی در قالب طرح‌های اجرایی مثبت و آموزش‌های مرتبط با نحوه استفاده درست جوانان و نوجوانان از فضای مجازی ضروری به نظر می‌رسد.

گزارش از آسو محمدی

ارسال نظر
* captcha: